Професор Марјан Петрески го анализира Буџетот за 2026 во интервју за Капитал
Капитал: Господине Петрески, генерално, како ја оценувате поставеноста на Предлог-буџетот за 2026 година?
Петрески: Ако се гледа низ чисто формална и техничка призма, Предлог Буџетот за 2026 година е релативно добро структуриран документ. Станува збор за Буџет кој е многу покомпактно изработен во однос на буџетите што ги гледавме во претходните години, особено ако се вратиме наназад во последниве една-две децении, кога често доминираше логиката на номинално зголемување на расходите без јасна стратегиска логика зад нив.
Овојпат се забележува обид за умереност, за дисциплина, за вградување на среднорочни цели и за барем формално усогласување со стратегиски документи, примарно Фискалната стратегија.
Сепак, оваа техничка подобреност не смее да нѐ залаже.
Имено, Буџетот има една суштинска слабост која е повеќе системска отколку техничка, а таа е што и натаму не е реформиран документ, туку администриран документ. Тоа значи дека, иако структурата изгледа поконсолидирано, не гледаме поместување во клучните системи – во начинот на борба со сивата економија како основа за генерирање повисоки приходи, во моделот на трошење, посебно во делот на пензиските трансфери, во системот на приоритети или во механизмите за следење ефективност.
Би кажал дека има релативно успешен обид за ред, но недоволен обид за трансформација. Ова е разликата меѓу „ќе го средиме тоа што го имаме“ и „ќе го смениме начинот на кој функционира целиот систем“.
Капитал: Велите дека проекцијата на приходите е нереална. Што точно значи тоа?
Петрески: Не би рекол нереална, туку пресметка на погрешна основа. Ако основата се реализира, проекцијата не е нереална. Но, проблемот е што основата е преценета. Тоа е можеби најважната фискална поента која мора да се потенцира, бидејќи го определува целокупниот карактер на Буџетот за 2026 година.
Проекцијата на приходите за 2026 не се темели на веројатната реализација на приходите во 2025, туку на проекцијата од Ребалансот за 2025 година. Тоа е огромна разлика. Зошто? Затоа што реализацијата и проекцијата во моментов значајно се разликуваат. Според податоците од самата веб-страница, скоро до крајот на ноември, приходите се реализирани со околу 83%. Тоа значи дека се прибира со послаба динамика отколку што се планирало. Но, Буџетот за 2026 го зема како основа планираниот, а не реализираниот приход – па ако се земе таа реалистична основа се доаѓа до проектиран раст на приходите за 2026 од околу 12%, што е неверојатно да се оствари.
Ова го нарекувам „проекциска инерција“ – момент кога фискалната политика повеќе работи со очекувања отколку со факти. Проблемот е што очекувањата не ја финансираат државата, туку реално прибраните приходи.
Ова е критично важно, затоа што ако приходите повторно не се остварат, ќе следи нов ребаланс или поголем дефицит со ново задолжување. Тоа значи дека Буџетот веќе сега вградува потреба за идни фискални корекции.
Капитал: Како ова влијае врз расходната страна и врз одржливоста на јавните финансии?
Петрески: Расходната страна сама по себе е направена умерено, но таа умереност е условена од приходите. Ако приходите се нереални, тогаш и така срочените умерени расходи стануваат ризик. Тоа е исто како да имате дом со одлични ѕидови, но темели изградени на песок.
Расходите во Буџетот за 2026 година растат, но без значајна промена во нивната структура. И тоа е системскиот проблем. Ние не се движиме кон модел на расходи кој е развоен, туку кон модел кој е администриран. Имаме пораст на плати, но не гледаме реформи во администрацијата, туку само напразно зборуваме за нив. Имаме зголемување на капиталните трошоци, но нивната реализација со децении останува меѓу најниските во регионот. Дополнително, постои таканаречен „ефект на краткорочност“ – Буџетот е главно фокусиран на годинава, а не на пет години. Во таков систем, секогаш кога ќе недостигаат приходи, прво што се кратат се капиталните расходи, затоа што се најлесни за кратење, а најтешки за објаснување пред јавноста. Тоа ја задушува долгорочната перспектива.
Така што, проблемот со приходите не е само статистички – туку тој влијае врз целиот модел на трошење.
Капитал: Дали каматните плаќања стануваат системски ризик?
Петрески: Каматните плаќања се трошок кој не создава никаква економска вредност. Тоа е можеби најважната фискална вистина која треба да ја имаме предвид. Кога државата плаќа камати, таа не финансира инфраструктура, не финансира образование, здравство, иновации или реформи. Таа плаќа за минат долг. Во нашиот случај, значаен дел од долгот беше креиран во два големи турнуси: едниот е периодот 2010-2014, а вториот е 2020-2022.
Во последните години се соочивме со раст на каматните стапки на глобално ниво. Тоа се пренесе врз нашиот модел на задолжување. Македонија продолжи да се задолжува на меѓународни пазари, каде што ризичната премија е висока. Тоа значи дека долг со висок трошок од денес ќе стане уште поголем товар утре.
Од гледна точка на каматниот трошок, добро се постапи со унгарскиот кредит, чии услови беа поповолни од тие што преовладуваа на пазарот. Но, мислам дека задолжувањето со еврообврзници ќе продолжи.
Затоа велам дека каматните плаќања се системски ризик. Тие ја намалуваат способноста за инвестиции. Го стеснуваат просторот за реформи. Го ограничуваат фискалниот маневар на државата. И ја прават државата зависна од ново задолжување – кое повторно ќе биде веројатно скапо.
Капитал: Колку е реалистична проекцијата од 2.5% инфлација за 2026 година?
Петрески: Инфлацијата од 2.5% е бројка која е достижна и реалистична, но секако условена. Во глобален контекст, да, инфлацијата е во пад: централните банки ширум светот веќе не се во режим на затегнување, ниту има драматични шокови на светските пазари. Европската инфлација, со која сме структурно поврзани, исто така се движи надолу. Од оваа перспектива, проекцијата е сосем разумна.
Но, домашната инфлација има структурни карактеристики што ја прават повисока од европската. Цените во Македонија не се движат само според увозните односи, туку и според концентрацијата на пазарите, според ограничената конкуренција и според трајните очекувања кај фирмите и домаќинствата. Дури и кога увозните цени паѓаат, пренесувањето на пониските цени кај крајните потрошувачи е бавно, што ја прави инфлацијата „леплива“.
Покрај тоа, а би рекол во моментов особено значајно, имаме и внатрешни фактори кои ја задржуваат инфлацијата: номиналниот раст на платите без раст на продуктивност, притисоците во јавниот сектор, засилената побарувачка поттикната од фискална експанзија, и структурните дефицити во производството.
Затоа велам: 2.5% не е нереален, но е кревок таргет. Ќе биде возможен само ако нема нови фискални експанзии, има дисциплина во администрацијата, и институциите да покажат предвидливост.
Капитал: Какви реформи се неопходни за да се стабилизираат јавните финансии?
Петрески: Прво, мора да се направи реформа на администрацијата. Но, не реформа сфатена како механичко намалување бројки. Тоа е погрешен, краткорочен и честопати популистички пристап. Наместо тоа, треба да зборуваме за дигитализација, за оптимизација на процесите и на работните места, за јасно дефинирани надлежности и одговорности, за мерење на перформансите и за вистинска професионализација.
Ако администрацијата остане бавна, фрагментирана и недоволно одговорна, секоја фискална стратегија ќе остане „на хартија“, затоа што токму администрацијата е таа што треба да ги спроведе и наплатните, и контролните, и инспекциските механизми.
Второ, борбата со сивата економија мора да стане централна рефорска тема, а не маргинална фискална белешка. Сивата економија не е само прашање на „изгубени приходи“, иако и тоа е огромно – проценките покажуваат дека во неа се кријат близу милјарда евра годишен фискален потенцијал.
Но, сивата економија е и прашање на нелојална конкуренција, на поткопување на формалните фирми, на работници без права и без социјална заштита, на систем во кој се исплати да бидеш неформален. Затоа, мерките не смеат да се сведат само на техничка дигитализација, е-фактури и подобра размена на податоци, иако и тоа е важно и лично го поздравувам. Потребна е координирана стратегија меѓу даночната управа, инспекциските служби, пазарот на труд и социјалните институции, со јасни индикатори: колку од неформалните активности се формализирале, колку работници добиле договор, колку фирми преминале во целосно формално работење.
Дури кога сивата економија ќе почне да се намалува системски, а не кампањски, ќе може да зборуваме за стабилна и предвидлива приходна страна на Буџетот.
Трето, системот на капитални инвестиции мора суштински да се трансформира. Со години сведочиме на истиот парадокс: Македонија планира капитални инвестиции на ниво повисоко дури и од некои земји во регионот, но нивната реализација останува меѓу најслабите. Тоа не е прашање на пари. Никогаш не било прашање на пари. Проблемот е во процесите – во нефункционалното планирање, во недоволните кадровски капацитети, во нефлексибилните процедури, во тендерските блокади и во слабото меѓуинституционално координирање. И затоа секоја година гледаме ист исход: капиталните инвестиции што на почетокот се најавуваат како „развојно срце на буџетот“, на крајот стануваат најлесната ставка за кратење при ребаланс.
Четврто, пензискиот систем мора да стане одржлив, предвидлив и отпорен на демографските шокови. Денес, пензиските трошоци растат драматично побрзо од приходите, а бројот на пензионери постојано се зголемува во услови на иселување и стареење на населението. Тоа создава притисок врз Буџетот кој не може бесконечно да се „крпи“ со трансфери од централната каса. Потребни се три паралелни реформи: прво, подобро таргетирање на усогласувањето на пензиите – индексот треба да ја штити куповната моќ, но да не создава автоматски експлозивен раст на расходите. Второ, корекции на јазот меѓу старосна граница и реалното пензионирање, преку стимули за подолго останување во работа и поригорозни правила за предвремено пензионирање. И трето, борба со сивата економија, посебно во сегментот на „плата во плико“.
Петто, мора конечно да се воведе реално среднорочно буџетирање. Ние формално имаме среднорочна буџетска рамка, но таа во практична смисла е само лист хартија без вистинско влијание врз политиките. Постојано се случува истото: планираме три години однапред, но во реалноста управуваме од месец во месец. Тоа се гледа најдобро кај капиталните расходи. Секоја година тие се намалуваат при ребаланс, затоа што нема стратегија — има тактика. А тактичко буџетирање значи дека реагирате на притисоци, наместо да ги предвидувате. Тоа значи дека трошите таму каде што е полесно, а не таму каде што е најпотребно.
Шесто, неопходно е воспоставување систем за мерење ефективност и евалуација на јавната потрошувачка. Ова е можеби најслабата точка на македонскиот фискален систем. Finance Think одамна укажува дека Македонија нема функционален систем за мониторинг и евалуација. Нема индикатори кои покажуваат што точно се добива за вложените пари. Нема податоци кои ги поврзуваат програмите со резултатите. Нема анализа на тоа кои трошоци создаваат вредност, а кои се инерција. Ако не знаеме колку ефективна е некоја програма — како да одлучиме дали треба да ја зголемиме, намалиме или укинеме? Ако немаме измерено влијание од некоја реформа, како да знаеме дали оправдува милиони евра јавна потрошувачка? Тоа е како економијата да ја водите со врзани очи.
Капитал: Како би ја оцениле перспективата на макроекономијата во 2026 година?
2026 година ќе биде година на умерено подобрување. Веројатно ќе имаме раст меѓу 3.5% и 4%, во зависност од глобалните трендови. Дали е солиден – да. Дали е доволен – не. Проблемот е што сегашниот модел нема доволно силен мотор за раст: немаме доволна продуктивност, немаме доволно реформи, извозната експанзија е инхибирана од глобалните случувања.
Капитал: Што би им препорачале на носителите на економски политики?
Би препорачал три работи.
Прво, да ги градат буџетите врз проекции кои се одраз на реализацијата. Поместувањето во проектирањето на капиталните расходи во Буџетот 2026 е многу добар чекор.
Второ, да започнат со структурни реформи кои не се популарни, но се неопходни: администрација, сива економија, државна помош, капитални инвестиции, социјална заштита, јавни услуги. Без тоа, фискалната политика ќе остане ограничена и реактивна.
И трето, да воспостават систем на транспарентност, отчетност и мерење резултати. Државата мора да знае што добива за секој денар што го троши.
Само тогаш ќе можеме да зборуваме за буџети кои не само што се стабилни – туку се и развојни.
Преземено од: Kapital.mk